Á Íslandi hafa sögur af huldufólki – algengustu tegund álfa á landinu – lifað í aldaraðir. Sagt er að þessar mannlegu verur búi í stórum steinum, í skógum og í töfraheimi sem nálgast má úr fjöllum og hellum.
En í litla bænum Hellu, um 145 km suðaustur af Reykjavík, er það annað dularfullt fólk sem kann að hafa búið á svæðinu fyrir öldum. Og rétt eins og með huldufólkið gæti sönnun á tilvist þessa dularfulla fólks breytt öllu sem sagnfræðingar vita um upphaf Íslandsbyggðar.
Hellarnir við Hellu voru opnaðir almenningi árið 2019 og þangað koma nokkrir hópar ferðamanna á dag til að ganga um fjóra af tólf þekktum hellum. Jörðin þar sem hellarnir eru hefur verið í einkaeigu sömu fjölskyldu í meira en 200 ár. Þótt mest af sögu þeirra hafi glatast – eða aldrei verið skráð – segir fjölskyldan að vitað hafi verið um hella á svæðinu í nærri þúsund ár.
Með smá fyrirvara geta nokkrir heppnir gestir skipulagt það sem er líklega ótrúlegasta matarupplifun á Íslandi og ein sú flottasta í Evrópu: einkakvöldverð að hætti víkinga inni í dularfullu hellunum, með trédiskum, gærum og nóg af lopapeysum til að halda hita á öllum í um það bil frístandi hvelfingunni neðanjarðar.
Upplifunin er bókuð í gegnum Hotel Rangá í nágrenninu, og þegar komið er að litlu tréhurðinni sem liggur inn í hellana, og auðveldlega má halda að sé hrörlegur skúir, stíga matargestir inn í það sem gæti verið mesta ráðgáta Íslands.
Víkingar eru óaðskiljanlegur hluti af sögu Íslands
„Við vildum að gestir okkar tengdust frumstæðum lífsháttum Íslendinga á víkingatímanum,“ segir Eyrún Aníta Gylfadóttir, markaðsstjóri Hotel Rangá, sem þróaði kvöldverðinn.
Víkingar bjuggu ekki í hellum (þótt þeir kunni að hafa nýtt hella sem þegar voru til á Íslandi í helgisiða- eða trúarlegum tilgangi). En þar sem svo margir gestir hótelsins hafa áhuga á sögu þótti þetta passa vel.
Matseðillinn í hellinum byggir á hefðbundnu mataræði víkinga, segir Gylfadóttir. Og þótt réttir eins og hrár lundi og fiskigrautur hljómi kannski ekki lystilega í eyrum nútímaferðalanga verða þeir mun girnilegri með smá breytingum (þótt Hotel Rangá bjóði reyndar upp á lundatartar).
„Enginn veit nákvæmlega hvernig víkingakvöldverður var, en við höfum góða hugmynd um það,“ segir Gylfadóttir. Matreiðslumenn Hotel Rangá settu saman nútímalegan matseðil út frá réttum sem þeir vissu að hefðu verið í boði í kringum árið 1000 og skiptu sviðum út fyrir lambaskanka og krydduðu bulgur, og harðþurrkri bleikju út fyrir reyktan lax á nýbökuðu brauði.
Venjulegur víkingur hefði þó líklega ekki kippt sér upp við eftirréttinn: jógúrtkennt skyr með bláberjum úr héraðinu. Þetta er eftirréttur sem framleiðsluaðferðirnar hafa lítið breyst á frá því á fyrstu öldum Íslandsbyggðar. Gestir sitja við sameiginlegt borð með trédisk og drykkjarmál úr eldfjallasteini við hvert sæti. Og að sönnum víkingahætti er borðskreyting óþörf formsatriði og aðeins eitt tréáhald til að ráðast á hvern rétt. Gestir eru eindregið hvattir til að nota hendurnar.
Gestir ganga inn í dámlýstan hellinn við lifandi harmoníkutónlist. Og, eins og við má búast í bæ með um 900 íbúa, er tónlistarmaðurinn engin önnur en Gylfadóttir hjá Hotel Rangá. Harmoníkan var fundin upp á 19. öld, svo þetta er ekki sömu tónlistin og víkingarnir hlustuðu á. En Gylfadóttir segir að tónlistin hafi verið svo vinsæl hjá gestum í prufukvöldverðinum að ákveðið var að gera hana að föstum hluta upplifunarinnar. Og í raun, miðað við alla óvissuna sem umlykur Hellana við Hellu, skiptir lítlu máli hvaða tónlist víkingarnir hlustuðu á í samanburði við brennandi spurningar.
Næstum allt um Hellana við Hellu er óþekkt
Stærstu ráðgáturnar um Hellana við Hellu eru, ja, eiginlega allt, segir dr. Elizabeth Lastra, lektor í listfræðum við Vassar College og annar stjórnenda fyrsta nútímalega, samfellda fræðilega rannsóknaverkefnisins á hellunum. Teymi hennar reynir að afla grunnupplýsinga um þá, svo sem hver gerði þá, hvers vegna og hvort þeir tengist meira en 200 öðrum hellum á Suðurlandi. Eina sem rannsóknarmenn grunar um Hellana við Hellu – hvenær þeir voru gerðir – setur gerð þeirra einhvern tíma fyrir það sem Íslendingar kalla „landnámsöld“, tímabil frá um miðri 9. öld til miðrar 10. aldar.
En samkvæmt hefðbundinni Íslandssögu voru aðeins nokkrir írskir munkar, svokallaðir „papar“, á landinu fyrir landnámsöld. En eins og Stefán Smári Ásmundarson, leiðsögumaður hjá Hellunum við Hellu, benti á: „nokkrir keltneskir munkar byggðu ekki 200 hella.“ Þetta vekur augljóslega nokkrar stórar spurningar.
„Allt sem gæti kollvarpað upprunasögu þjóðar er umdeilt,“ segir Lastra um rannsóknir teymisins. Vettvangsrannsóknunum er að ljúka og greining gagna og niðurstaðna stendur yfir. Lastra segir að þær skoði nú tvær tímalínur um uppruna hellanna. Sú fyrri er að Íslendingar – þ.e. fyrrverandi víkingar sem höfðu tekið kristni – hafi gert þá í kringum árið 1000. Það myndi styðja núverandi rituðu sögu Íslands, sem segir að landið hafi að mestu verið óbyggt þar til norrænir menn komu á 9. öld. En sú seinni gæti vissulega komið við kauninn á sumum íslenskum sagnfræðingum: að hellarnir hafi verið gerðir af landnemum frá norðanverðum Bretlandseyjum á ármiðöldum, í kringum 6. og 7. öld.
Vassar-teymið er ekki það fyrsta til að setja fram þá kenningu að Keltar hafi verið fjölmennir á Íslandi fyrir tíð víkinga. „Fræðimaðurinn Kristján Ahronson hefur einnig sett fram þá tilgátu að aðrir hellar í nágrenninu, við Seljaland, sem eru minna aðgengilegir almenningi, séu eldri en koma víkinga,“ segir Laura Haynes, lektor í jarðvísindum, sem stýrir verkefninu ásamt Lastra. Hún segir að Ísland hafi líklega verið mannlaust áður en menn komu: „Fyrir komu þeirra var refurinn stærsta landspéndrýrið.“
En það kann að vanta tímabil í sögu Íslands, og Haynes segir að skortur á mikilvægum sögulegum heimildum þýði ekki að engar sönnur séu fyrir því að það sé mögulegt. „Sumar jarðlagafræðilegar vísbendingar úr gjóskulögum gætu einnig bent til fyrri komutíma, sem gæti stutt eldri landnámssögu,“ segir hún. Með aðferðum á borð við setlagagreiningu, röntgengreiningu til að rannsaka efnasamsetningu bergveggjanna og RTI-myndgreiningu (Reflectance Transformation Imaging) til að mynda áferð og mun á ristum í hellunum vonast Vassar-teymið til að geta dregið áreiðanlegri ályktanir um sumar af grundvallarráðgátum hellanna.
Ráðgátur til hliðar: Víkingakvöldverðurinn er íslensk upplifun eins og hún gerist best
Þótt niðurstöðurnar gætu bent til þess að Keltar hafi gert Hellana við Hellu, sem gefur til kynna mun meiri evrópska viðveru fyrir tíð víkinga en sagnfræðingar töldu, segir Gylfadóttir að kvöldverðurinn verði áfram með víkingaþema. Það er ekki aðeins vegna þess að víkingar eru svo nátengdir sögu Íslands, heldur vegna þess að Hella og nágrenni gegna lykilhlutverki í elstu víkingasögum landsins.
„Sem heimamenn erum við afar stolt af sögu okkar og víkingaarfleifð,“ segir Gylfadóttir. „Ein af mestu Íslendingasögunum, Njáls saga, gerist í sveitinni nálægt Hotel Rangá.“
Þessi nánu tengsl við sögu Íslands veittu Gylfadóttur og starfsfólki hennar innblástur til að skapa upplifun sem tengdi gestina við sögu landsins í kringum Hellu. „Saga okkar byggist á fyrsta víkingnum, Ingólfi Arnarsyni, sem fann Ísland í kringum árið 850,“ segir hún. Saga hans, ásamt sögum annarra norrænna landnema, eru fyrstu rituðu heimildirnar um evrópska byggð á landinu. Frá þeim er sagt í Landnámabók. „Keltar eru í raun ekki hluti af sögu okkar,“ segir Gylfadóttir, jafnvel þótt nýfundnar fornleifar gætu brátt bent til annars.
Þótt Vassar-teymið sé ákaft að læra meira um elsta fornminjastað lands íss og elda er það ekki að leita eftir neinum tilteknum niðurstöðum. „Við höfum áhuga á að læra eins mikið og við getum um þessa forvitnilegu manngerðu hella, allt frá því hver hjó þá út og hvenær,“ segir Haynes. „Sem tengist stóru spurningunni um hvað þeir geta sagt okkur um landnámssögu Íslands.“
Birtist 3. ágúst 2024 á Fodor’s Travel