Hellarnir við Hellu eru undursamlegir. Enginn veit með vissu hversu gamlir þeir eru, en margir sagnfræðingar telja þá frá fyrri hluta eða miðri 9. öld, rétt áður en víkingurinn Ingólfur Arnarson kastaði öndvegissúlum sínum fyrir borð við strönd Íslands og settist að þar sem þær ráku á land. Það myndi gera hellana að elsta mannvirki Íslands. En hver gerði þá? Með óslökkvandi fróðleiksþorsta hélt ég suður til að kanna salina sjálf(ur).
Víkingar, munkar og bændur
„Ægissíða þýðir ‚við sjóinn‘,“ segir Álfrún, ein af umsjónarmönnum staðarins, við hópinn okkar. „En við erum hvergi nálægt sjónum. Á gelísku er Ægissíða hins vegar borið fram eins og ‚Aos sí / Aos sídhe‘, sem er heiti yfirnáttúrulegra vera í gelískri þjóðtrú, líkt álfum.“
Víkingarnir grófu ekki göng né bjuggu í hellum, og þeir voru ekki kristnir í upphafi. Því er líklegast að írskir munkar, landnemarnir sem komu á undan víkingunum, hafi höggvið út þessa hella og notað þá til tilbeiðslu. Að lokum fóru munkarnir, þar sem þeir vildu ekki deila eyjunni með heiðingjum, og yfirgáfu ekki aðeins tilbeiðslustaði sína heldur einnig hellana.
Síðan hafa hellarnir verið í einkaeigu bænda og voru lokaðir almenningi í mörg ár.
Ristur og varðveisla
Snemma á 20. öld fóru menn að sjá gildi þess að skilja og varðveita sögu þessara hella. Frá sjöunda áratugnum tóku umsjónarmenn á móti íslenskum skólahópum. Nemendurnir skoðuðu hellana og ristu síðan nöfn sín og dagsetningu heimsóknarinnar í mjúka sandsteinsveggina. Aðeins nýlega hafa hellarnir verið opnaðir að fullu fyrir almenningi, með leiðsögn sagnfræðings úr héraðinu.
Heylyktin situr í nefinu á mér á meðan Árni leiðsögumaður útskýrir að bændur hafi notað hellana á svæðinu fyrir búpening öldum saman. Fyrsti hellirinn sem við skoðum var notaður fyrir búpening snemma á 20. öld. Fyrir 1913 vissi enginn af hellinum. Það ár steig hestur ofan í einn strompinn í túninu fyrir ofan hellinn, sem leiddi til þess að hann fannst.
Frá hellismunnanum ná veggirnir um 150 metra inn. Fremst er hátt til lofts þar sem strompurinn er, en innar lækkar loftið og þar er ferhyrnt skot sem Árni segir að hafi líklega verið bústaður.
Þröng göng liggja að öðrum helli þar sem lofthæðin er aðeins einn og hálfur metri. Þegar þessi hellir fannst grófu bændurnir í honum brunn og notuðu hann fyrir kindurnar sínar. Óljóst er hver tilgangur rýmisins var fyrir þá tíð.
Kapella og fjós
Síðasti hellirinn sem opinn er almenningi var að öllum líkindum notaður til tilbeiðslu. Við göngum yfir víðáttumikið tún til að komast að honum. Tveir aðrir hellar hafa hrunið, en tréstuðningar standa upp úr jörðinni og halda þeim opnum fyrir endurgerð. Árni segir okkur að staðsetning allra þessara hella hefði verið kjörin fyrir landnema á miðöldum. „Það er á ekki langt héðan þar sem hægt er að ná í ferskt vatn,“ útskýrir hann. „Og frá þessari hæð sést langt í allar áttir. Fullkomið fyrir víking.“ Hann leggur þó einnig áherslu á að víkingar hafi búið í langhúsum. Ef þeir bjuggu á þessum stað hafi það því líklega ekki verið í hellunum.
„Kaþólikkar koma hingað hvaðanæva úr heiminum og halda messu.“
Loks stigum við inn í þriðja hellinn. Það tekur augun stund að venjast myrkrinu, en það sem við sjáum þá er stórfenglegt. Sæti eru höggvin í vegginn við innganginn og fyrir ofan þau er kyndilhaldari grafinn í sandsteininn. Beint fram undan liggja tröppur upp í annan helli sem hefur hrunið. Þar hefur verið lagður stuttur teinn sem afi Árna notaði til að flytja hey úr þessum helli yfir í þann næsta, þar sem kýrnar voru.
Á bakveggnum er upphleyptur kross. Hellirinn var höggvinn út í kringum þetta veðraða tákn. Umhverfis hann eru flókin mynstur höggvin í sandsteininn, þótt þau séu mjög máð. „Kaþólikkar koma hingað hvaðanæva úr heiminum og halda messu,“ segir leiðsögumaðurinn okkar. Það er eins og áþreifanleg helgi sé enn yfir staðnum eftir meira en þúsund ár.
Endurgerðarverkefni stendur nú yfir undir eftirliti Minjastofnunar Íslands. Markmið endurgerðarinnar er að opna fleiri hella fyrir almenningi þegar fram líða stundir og allar tekjur af ferðum um þá hella sem nú eru opnir renna til þess. Eftir því sem meira kemur í ljós um hellana getum við aðeins vonað að læra meira um þá sem byggðu Ísland fyrir tíð víkinga.
Fjarlægð frá Reykjavík: 95 km
Leiðin: Þjóðvegur 1 til austurs
Birtist 2. júlí 2020 í The Reykjavík Grapevine