Lengi vel hefur saga Íslands verið sögð á þessa leið: Göfugir norskir höfðingjar vildu vera lausir undan hinum ágenga konungi Haraldi harðráða, sem sameinaði Noreg með valdi. Þessir djörfu höfðingjar vildu frekar lifa frjálsir á afskekktu Íslandi en beygja sig fyrir valdagráðugum konungi. Upphaf landnáms er snyrtilega tímasett árið 874. Þá er fyrsti landnámsmaðurinn, Ingólfur Arnarson, sagður hafa komið til Reykjavíkur. Eftir því sem fornleifafræðinni fleygir fram verður upprunasaga Íslendinga þó blæbrigðaríkari en upphaflegu Íslendingasögurnar og Landnámabók gefa til kynna. Skýrasta dæmið um hvernig verið er að endurskrifa sögu Íslands eru Hellarnir við Hellu. Vísindamenn hafa nú hafið rannsóknir á uppruna þeirra.
Yfir tvö hundruð manngerðir hellar á Suðurlandi
Lítum á uppgröftinn á víkingaaldarstaðnum í Stöðvarfirði á Austurlandi, sem sýnir mannvist fyrir 874. Í Landnámssýningunni í Reykjavík eru til sýnis leifar torfveggjar sem reistur var fyrir 874. Á Hellu eru stórir manngerðir hellar af óvissum uppruna. Tvö hundruð manngerðir hellar eru þekktir á milli Hveragerðis og Víkur á Suðurlandi. Hellarnir eru höggnir í móberg, sem algengt er á svæðinu, og aldur þeirra og uppruni eru óþekkt. Freistandi er að tengja þá við írska einsetumunka sem sagðir eru hafa sest að á Íslandi til að tilbiðja guð sinn í friði. Norrænir menn kölluðu þá ‚papa‘.
Hellarnir við Hellu eru í sérflokki
Hellarnir við Hellu á jörðinni Ægissíðu við þorpið Hellu eru í sérflokki. Þessir risastóru hellar eru taldir elstu fornminjar á Íslandi sem enn standa, en aldur þeirra og uppruni er ráðgáta. Margir vilja tengja Hellana við Hellu við Kelta frekar en norræna landnema. Í sögunum er Keltum að mestu lýst sem þrælum norrænnar yfirstéttar. Raunveruleg saga gæti verið flóknari.
Kynnstu prófessornum sem nú er umsjónarmaður Hellanna við Hellu
Ég hef heimsótt hellana og þeir eru tilkomumiklir. Fyrir tveimur árum eyddi ég kvöldstund í einum hellanna og hlustaði á sagnamann úr héraðinu færa rök fyrir því að Brennu-Njáls saga fjallaði í raun um átök norrænna og keltneskra landnema. Hann var sannfærður um að hvelfingin sem við vorum í væri forn kirkja sem keltneskir landnemar hefðu höggvið út. Ég sat í hálfrökkrinu undir syllum í bergveggnum, sem væru fullkomnar fyrir kerti, horfði upp á sögumanninn, sem líktist presti að prédika fyrir söfnuði sínum fyrir framan altari, og fannst þetta sennilegt. Enda er innst í kirkjunni kross með vott af Kristsmynd höggvinni í hann.
Sama fjölskyldan hefur búið á jörðinni þar sem hellarnir eru í um tvær aldir. Þekktastur fjölskyldumeðlima er Baldur Þórhallsson. Hann er prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands og rannsóknastjóri Rannsóknaseturs um smáríki. Baldur er raunar oft í íslenskum fjölmiðlum þar sem hann varpar ljósi á innlend og alþjóðleg málefni. Fjölskylda hans rekur ferðaþjónustufyrirtækið Hellana við Hellu og hefur síðan 2019 boðið gestum að stíga inn í hellana og aftur í dularfulla fortíðina.
Sæll, Baldur, og takk fyrir að gefa þér tíma í þetta viðtal. Hvenær fékkstu fyrst áhuga á hellunum á Suðurlandi?
Sérstök ástríða fyrir ófundnum fjársjóðum kviknaði með sögum afa míns af pöpum, írskum munkum, sem hann trúði staðfastlega að samkvæmt munnmælum hefðu sest að og búið í hellunum tólf á jörðinni okkar, Ægissíðu við Hellu, fyrir norrænt landnám á Íslandi. Afi minn og foreldrar notuðu enn helming hellanna á áttunda og níunda áratugnum. Þeir voru notaðir undir hey og sem matargeymsla, til dæmis fyrir kartöflur, heimagerða sultu og saft.
Hellarnir voru vinsæll ferðamannastaður þegar þeir voru opnir almenningi. Við fengum þúsundir gesta á hverju ári, Íslendinga og útlendinga, sem heilluðust af uppruna þessara undirheima Suðurlands. Ég var aðeins fimm eða sex ára þegar ég byrjaði að sýna ferðamönnum hellana þegar afi var upptekinn við bústörfin. Ég reyndi einfaldlega að muna hvert orð sem afi sagði gestunum og gerði mitt besta til að gera mig skiljanlegan, þótt ég talaði íslensku við erlendu gestina.
Hverjar eru kenningar þínar um uppruna þessara manngerðu hella? Hver gerði þá og hvers vegna?
Hellarnir eru umluktir leyndardómi og öldum saman hefur fólk velt fyrir sér hver gerði þá. Við trúum forfeðrum okkar þegar þeir segja að Keltar hafi gert hellana fyrir landnám víkinga á Íslandi. Keltarnir, paparnir, voru kristnir og vísbendingar eru um að kristið fólk hafi búið í hellunum eða að minnsta kosti notað þá. Til dæmis ber einn hellanna nafnið Kirkjuhellir og í öðrum, Fjóshelli, eru heillandi kristnir krossar.
Hvað varð um Keltana?
Við vitum ekki hvað varð um Keltana. Ef til vill blönduðust þeir einfaldlega norrænum mönnum. Nýjustu erfðafræðirannsóknir benda að minnsta kosti til þess að afi hafi haft rétt fyrir sér um keltneskar rætur Íslendinga. Við erum enn að grafa (líka í bókstaflegri merkingu) eftir vísbendingum um búsetu papa í landinu okkar. Íslensk söguskoðun heldur því fram að við séum öll afkomendur hugrakkra og glæsilegra víkinga. Hún gefur ekkert svigrúm fyrir aðrar túlkanir, svo sem að forfeður okkar hafi verið kristnir Keltar. Þetta er saga sem mátti ekki segja. Við erum að opna þessa Pandóruöskju.
Geturðu lýst vinnunni við að endurgera hellana?
Hellarnir lögðust af eftir að bændur hættu að nota þá á níunda áratugnum. Við endurgerðum hellana með því að endurbyggja stóru inngangana, sem eru úr torfi og grjóti. Strompana, sem eru hlaðnir úr grjóti, þurfti einnig að gera upp. Einnig þarf að hreinsa hellana því þeir fyllast fljótt af sandi og mold ef þeim er ekki lokað. Við gerðum þá aðgengilega gestum með lýsingu, glerþaki á strompunum og göngustígum á milli þeirra. Fjórir hellar eru nú opnir almenningi, þar á meðal tveir af þeim stærstu. Hvor um sig rúmar um 150 manns.
Fyrir utan hellana á Suðurlandi, hverjir eru uppáhaldsstaðir þínir á Íslandi?
Uppáhaldsstaðurinn minn á Íslandi er Landmannalaugar, í Friðlandi að Fjallabaki á hálendi Íslands. Þetta er stórkostlegur staður. Mér finnst gaman að ganga um svæðið og baða mig í náttúrulegu heitu laugunum. Uppáhaldsgönguleiðin mín er Fimmvörðuháls á milli Skóga og Þórsmerkur. Útsýnið af leiðinni er ótrúlegt.
Ef lesendur mínir hafa áhuga á að heimsækja manngerðu hellana við Hellu sem þú hefur hjálpað til við að endurgera, hvað ættu þeir að gera?
Við bjóðum upp á daglegar ferðir með leiðsögn um hellana. Gestir okkar upplifa undur hellanna, svo sem forna krossa, veggristur og höggvin sæti, og við segjum þeim auðvitað okkar sögu. Við heimsækjum fjóra hella og ferðin tekur í heild um eina klukkustund. Við bjóðum einnig upp á lúxusupplifun í hellunum fyrir einkahópa, sem hefur líka orðið mjög vinsæl. Í lúxusferðinni er einkaleiðsögn, smakk á viskíi og bjór og sælkeraréttir, allt framleitt í héraðinu. Og lúxushótel í nágrenninu, Hótel Rangá, býður upp á víkingaveislu í einum hellanna. Gestir njóta sælkeramatar og skoða hellana.
Auk þess eru hellarnir orðnir vinsælir fyrir brúðkaup og tónleika. Þeir eru mögnuð umgjörð fyrir sérstaka viðburði á borð við brúðkaup. Hafðu samband á info@cavesofhella.is ef þú vilt heimsækja hellana eða fara í einkaferð. Upplýsingar um okkur má einnig finna á vefsíðunni okkar og á Facebook, þar sem einnig er hægt að hafa samband.
Hvaða ráð myndirðu gefa fólki sem heimsækir Ísland í fyrsta sinn?
Haldið áfram að vera ævintýragjörn. Njótið rigningardaganna og roksins. Gangið um náttúruna, klífið hæð og kafið niður í undirheimana.
Birtist 18. nóvember 2023 á Stuck in Iceland